Trục vừa tiện xong, đo đúng kích thước danh nghĩa, vậy mà đưa vào lỗ thì kẹt cứng. Lần khác trục lại lọt thỏng như chẳng có gì giữ. Chuyện này mình gặp không ít lần ở xưởng Bình Dương.
Lỗi nằm ở chỗ ta quên một điều: không có hai chi tiết nào đúng tuyệt đối đến từng micromet. Hiểu rõ dung sai lắp ghép là gì sẽ giúp anh em đọc bản vẽ tự tin hơn và hạn chế phế phẩm.
Dung sai lắp ghép là gì? Trả lời ngắn gọn

Dung sai lắp ghép là phần chênh lệch cho phép giữa kích thước lỗ và kích thước trục khi lắp với nhau. Nói dễ hiểu, đó là khoảng hở hoặc khoảng dôi mà thiết kế chấp nhận được.
Nếu khoảng này bị vượt ra ngoài, mối lắp sẽ không còn đúng chức năng. Có khe hở thì trục quay tự do. Có độ dôi thì trục bị ép vào lỗ và phải dùng lực hoặc nhiệt để lắp.
Vì sao cùng một trục nhưng lúc lọt, lúc kẹt?
Một anh em tiện trục đạt đúng 25 mm trên bản vẽ, đo bằng thước kẹp thấy ổn. Khi lắp vào bạc đồng gia công trên máy mới, trục lại chặt hơn dự kiến. Máy mới cho lỗ lớn hơn một chút, máy cũ thì ngược lại.
Lý do là mọi quá trình gia công đều có sai số. Dao mòn, máy rung, nhiệt độ thay đổi, người đo đặt thước hơi lệch. Vì vậy kỹ sư ghi một khoảng cho phép, và khoảng đó chính là dung sai.
Đọc ký hiệu H7/g6 trên bản vẽ thế nào?
Chữ hoa ám chỉ lỗ, chữ thường ám chỉ trục. Chữ H là lỗ có sai lệch cơ bản bằng 0 ở đáy. Chữ g là trục nằm sát phía dưới đường danh nghĩa.
Con số đi kèm như 7 hay 6 là cấp chính xác IT. Số càng nhỏ thì dung sai càng hẹp, gia công càng khó và càng tốn tiền.
Ví dụ Ø25 H7/g6: lỗ đường kính 25 cấp IT7, trục cùng đường kính cấp IT6 vị trí g. Đây là mối lắp khe hở nhỏ, quay trơn nhưng không rơ.
Ba nhóm lắp ghép: lỏng, trung gian và chặt

Lắp lỏng có khe hở rõ. Trục quay tự do trong ổ trượt, ví dụ trục bơm hay trục băng tải. Loại này bắt buộc bôi trơn, không thì mòn rất nhanh.
Lắp trung gian vừa khít, lắp bằng tay hoặc gõ nhẹ. Then hoa, chốt định vị và bạc dẫn hướng thường thuộc nhóm này.
Lắp chặt có độ dôi, như bánh răng ép lên trục. Phải dùng máy ép thủy lực hoặc nung nóng lỗ rồi lồng vào. Mối này truyền lực tốt nhưng tháo ra không nhỏ.
Bảng tham khảo các cấp lắp thông dụng

Các cấp lắp hay dùng trong gia công cơ khí, đối chiếu theo tinh thần ISO 286 và thực tế xưởng Việt Nam. Con số mang tính tham khảo.
- H7/f7: lắp lỏng, dùng cho ổ trượt và trục quay tốc độ vừa.
- H7/g6: lắp lỏng nhẹ, chính xác cao, hay dùng cho trục gắn ổ và bạc định vị.
- H7/k6: lắp trung gian, dùng cho then và vòng định vị.
- H7/p6: lắp chặt có độ dôi nhỏ, bánh răng hay bạc ép cần gõ nhẹ.
- H7/s6: lắp chặt, phải ép thủy lực, dùng khi cần truyền mô men lớn.
Luôn kiểm tra lại tiêu chuẩn đang áp dụng ở công ty, vì mỗi bản vẽ có thể dùng bảng riêng. Đừng tin một bảng copy trên mạng mà không đối chiếu.
Quy trình chọn dung sai cho chi tiết mới

Đầu tiên hỏi chức năng lắp là gì: quay, định vị, truyền lực hay tháo lắp thường xuyên. Mỗi chức năng kéo theo một kiểu lắp khác nhau.
Tiếp theo chọn hệ lỗ H hoặc hệ trục h. Hệ lỗ dễ gia công hơn vì mũi khoan và dao doa đã sẵn cấp chuẩn, nên đa số trường hợp ta chọn hệ lỗ.
Cuối cùng tính khe hở hoặc độ dôi tối thiểu và tối đa sau khi chọn cấp lắp, rồi so với yêu cầu chức năng. Bạn có thể tham khảo thêm thiết kế chi tiết máy để nắm trọn quy trình từ bản vẽ đến chi tiết hoàn thiện.
Sai lầm hay gặp khi ghi và gia công dung sai

Lỗi phổ biến nhất là ghi dung sai quá hẹp cho mọi vị trí. Chỗ không cần chính xác mà vẫn ghi cấp IT6 thì chi phí tăng gấp mấy lần, chức năng không tốt hơn bao nhiêu.
Lỗi thứ hai là nhầm dung sai kích thước với dung sai hình dạng, vị trí. Một lỗ đúng đường kính vẫn có thể bị nghiêng hoặc méo, lúc đó trục vẫn không vào.
Lỗi thứ ba là đo kiểm sai dụng cụ. Với lỗ có dung sai IT6 cần đồng hồ so hoặc calip nút, không thể chỉ dùng thước kẹp.
Phân biệt dung sai ISO với chuẩn GD&T ASME
Hệ ISO như H7/g6 mô tả khoảng kích thước cho phép giữa lỗ và trục. Còn GD&T theo ASME Y14.5 mô tả hình dạng, vị trí và các mốc datum. Hai hệ này bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Khi đọc bản vẽ, cần biết đang dùng chuẩn nào. Bản vẽ châu Âu hay Nhật thường theo ISO, bản vẽ từ đối tác Mỹ thường theo ASME. Nhầm chuẩn là sai ngay từ đầu.
Muốn đào sâu phần khung dung sai và datum, anh em có thể đọc thêm Ký hiệu GD&T ASME Y14.5: đọc datum và khung dung sai đúng. Nếu đang làm việc với bản vẽ 2D, vẽ cơ khí là nền tảng giúp đọc ký hiệu dung sai nhanh hơn. Tham khảo thêm tại xem thêm.
Câu hỏi thường gặp
H7/g6 có nghĩa là gì?
H7 là lỗ cấp IT7 với sai lệch cơ bản bằng 0 ở đáy. g6 là trục cấp IT6 nằm sát dưới đường danh nghĩa. Ghép lại là mối lắp khe hở nhỏ, trục quay trơn nhưng không rơ.
Khác nhau giữa lắp lỏng và lắp chặt là gì?
Lắp lỏng có khe hở, trục chuyển động được. Lắp chặt có độ dôi, trục bị giữ cố định và phải ép hoặc nung nóng khi lắp. Chọn loại nào tùy chức năng của chi tiết.
Có thể dùng một cấp lắp cho mọi chi tiết không?
Không nên. Mỗi vị trí có chức năng khác nhau nên cần cấp lắp khác nhau, nếu không sẽ tốn tiền hoặc không đảm bảo chỗ quan trọng.
Dung sai lắp ghép có ảnh hưởng đến giá thành gia công không?
Có, khá lớn. Dung sai càng hẹp càng cần máy, dụng cụ và thời gian kiểm tra tốt hơn. Chỉ nên siết dung sai ở những vị trí thật sự cần.
Làm sao kiểm tra một mối lắp đã đúng dung sai?
Đo lỗ và trục bằng calip, đồng hồ so hoặc panme, so với giới hạn trên và dưới của cấp lắp. Sau đó thử lắp thực tế: nếu khe hở hoặc độ dôi nằm trong khoảng cho phép thì đạt yêu cầu.