Cách đọc ký hiệu ren trong bản vẽ kỹ thuật cho người mới

Lần đầu mở một bản vẽ cơ khí, không ít anh em khựng lại trước những dòng như M10x1.5-6H hay G1/2. Nhìn thoáng qua thì đó chỉ là một chuỗi ký tự khó nhớ. Nhưng thực ra mỗi phần trong đó đang cho biết ren được gia công theo chuẩn nào và phải ăn khớp với chi tiết đi kèm ra sao. Chỉ cần đọc sai một ký hiệu là có thể đặt nhầm bulong, lắp không vào, hoặc siết đến kẹt cứng. Ở xưởng, tụi mình đã gặp không ít trường hợp như thế, nên bài này sẽ đi qua từng chỗ người mới hay vấp.

Bài được sắp xếp theo thứ tự dễ tiếp thu trước. Đầu tiên là cấu trúc chung của một ký hiệu ren. Tiếp theo là ren hệ mét, rồi đến ren hệ inch với UNC, UNF, BSP và NPT. Sau đó là cách phân biệt ren trong và ren ngoài trên hình vẽ, và cuối cùng là những lỗi mà đội ngũ đã phải xử lý thực tế ngoài xưởng.

Ký hiệu ren trong bản vẽ kỹ thuật gồm những phần nào?

Một ký hiệu ren thường có ba phần chính. Phần đầu là đường kính danh nghĩa. Phần thứ hai là bước ren. Phần cuối là cấp chính xác, hay còn gọi là cấp dung sai. Lấy M10x1.5-6H làm ví dụ: đây là ren hệ mét, đường kính 10 mm, bước 1,5 mm và cấp dung sai 6H.

Đường kính danh nghĩa là kích thước lớn nhất của ren, tức khoảng cách từ đỉnh ren bên này sang đỉnh ren đối diện. Bước ren là khoảng cách giữa hai đỉnh ren liền nhau, đo dọc theo trục. Hai thông số này quyết định ren có vặn được vào lỗ hay không. Nếu chỉ nhớ được một thứ, hãy nhớ chúng.

Theo tiêu chuẩn ISO, ren trong thường ký hiệu cấp dung sai bằng chữ hoa như 6H, còn ren ngoài dùng chữ thường như 6g. Chỉ cần nhìn kỹ chữ cái này là biết mình đang đọc loại ren nào. Đây là điều tụi mình luôn nhắc đi nhắc lại với các bạn mới vào nghề.

Đọc ký hiệu ren hệ mét

Ren hệ mét dễ nhận ra nhờ chữ M đứng đầu. Ngay sau đó là một con số, và con số này cho biết đường kính danh nghĩa tính bằng milimét. M8 là ren khoảng 8 mm, còn M12 là 12 mm. Vì vậy đa số thợ chỉ cần nhìn chữ M và con số là ước lượng được kích thước.

Con số đứng sau chữ x là bước ren, và đây chính là chỗ khiến nhiều người mới vấp. Nếu ký hiệu chỉ ghi M10 mà không có x1.5, người vẽ đang ngầm hiểu dùng bước tiêu chuẩn cho đường kính đó. Nhìn qua M10 có vẻ là đủ, nhưng ren mịn M10x1.25 và ren thô M10x1.5 không lắp chung được. Có lần đội ngũ nhận một lô bulong M10 từ nhà cung cấp mới. Phải đem ra đối chiếu mới phát hiện đó là loại bước mịn, và cả lô không dùng được cho đế máy.

Phần cấp dung sai, như 6H hay 6g, quyết định độ khít khi lắp ráp. Số 6 là cấp chính xác trung bình, phổ biến cho đa số bulong dùng hằng ngày. Ren quá khít thì siết rất khó, dễ làm xước ren. Ren quá lỏng thì bulong có thể tự tuột khi máy rung. Vì thế con số dung sai không nên bỏ qua.

Ký hiệu ren hệ inch: UNC, UNF, BSP và NPT

Ren inch trông lạ hơn vì đường kính được ghi bằng phân số inch. Ký hiệu 1/4-20 UNC cho biết đường kính ngoài là 1/4 inch, khoảng 6,35 mm. Con số 20 là số ren trên mỗi inch, còn UNC là ren thô, viết tắt của Unified Coarse. Số ren trên inch càng lớn thì ren càng mịn.

UNF là ren mịn, viết tắt của Unified Fine. Hai loại này có thể cùng đường kính nhưng khác số ren, nên khi đặt hàng phải ghi rõ. Bulong UNC không thể vặn vào lỗ UNF. Tụi mình từng gặp một đơn hàng bị trả lại chỉ vì người đặt quên ghi chữ UNF. Phải gửi đi làm lại, mất hơn hai tuần, cả bên đặt lẫn bên giao đều rất bực.

BSP, ký hiệu G, là ren ống hình trụ. Đây là chỗ nhiều người hiểu sai nhất. G1/2 không có nghĩa là đường kính trong 1/2 inch. Đó là ren ống có đường kính ngoài danh nghĩa xấp xỉ 1/2 inch, thường gặp ở đầu nối ống nước và đường khí nén.

NPT là ren côn, nghĩa là đường kính thay đổi dọc theo chiều dài. Khi siết chặt, ren côn tự làm kín nên xuất hiện nhiều ở đường ống khí và thủy lực. Cần nhớ không nên lắp NPT vào ren G dù hai bên trông có vẻ cùng kích thước. Ren sẽ không kín, và cố siết mạnh có thể làm nứt đầu nối.

Phân biệt ren trong và ren ngoài trên bản vẽ

Ren ngoài nằm trên thân bulong hoặc trục. Trên bản vẽ, nó thường được thể hiện bằng hai đường liền song song, tượng trưng cho đỉnh và chân ren, đôi khi kèm một đường đứt đoạn ở vài hình chiếu.

Ren trong nằm bên trong lỗ, điển hình là lỗ tarô trên thân máy. Bản vẽ thường vẽ đường đứt đoạn ở đáy lỗ, còn ký hiệu đi kèm dùng chữ hoa. Khi nhìn lướt, hai loại trông khá giống nhau nên đừng đoán mò. Hãy xem mặt cắt, vì mặt cắt cho biết rõ ren nằm phía ngoài hay phía trong chi tiết.

Bảng tra nhanh các ren thường gặp

Dưới đây là một số kích thước hay gặp trong xưởng cơ khí, để anh em đối chiếu nhanh khi cần. Các số liệu chỉ mang tính tham khảo. Khi làm việc thực tế, bạn nên đối chiếu lại với tiêu chuẩn ISO 261 và TCVN hiện hành.

  • M6: đường kính 6 mm, bước tiêu chuẩn 1,0 mm, thường dùng cho vít lắp tấm mỏng và nắp đậy.
  • M8: đường kính 8 mm, bước tiêu chuẩn 1,25 mm, phổ biến ở khung máy nhỏ.
  • M10: đường kính 10 mm, bước tiêu chuẩn 1,5 mm, dùng nhiều cho bulong ghép chi tiết chịu lực vừa.
  • M12: đường kính 12 mm, bước tiêu chuẩn 1,75 mm, gặp ở bulong nền máy và đế động cơ.

Với ren ống G, các kích thước danh nghĩa hay dùng là G1/4, G3/8 và G1/2. Đường kính ngoài tương ứng khoảng 13,2 mm, 16,7 mm và 20,9 mm, và đều có 14 ren trên inch. Cần lưu ý đường kính ống thực tế khác với số danh nghĩa, nên đừng dùng con số đó để đo ren.

Tra catalogue để chọn đúng ren khi đặt hàng

Chuyện đặt nhầm ren xảy ra thường xuyên hơn người ta tưởng. Bước đầu tiên là xác định hệ ren, mét hay inch, trước khi nhìn sang các thông số khác. Một bulong M10 và một bulong 3/8 inch có đường kính khá gần nhau nhưng không lắp chung được.

Sau đó đối chiếu bước ren và cấp dung sai. Cùng là M10 nhưng bước 1,25 và 1,5 là hai sản phẩm hoàn toàn khác nhau. Khi đặt mua, nên ghi đủ đường kính, bước ren, chiều dài và vật liệu. Thiếu một trong các thông tin này, nhà cung cấp có thể gửi nhầm, và việc đổi hàng sẽ tốn thời gian của cả hai bên.

Nếu xưởng thường mua linh kiện theo lô, hãy lập sẵn một bảng tra nội bộ với các ren đang sử dụng. Mỗi lần có đơn mới, chỉ cần đối chiếu bảng là hạn chế được phần lớn sai sót. Đây là việc nhỏ nhưng tiết kiệm được rất nhiều phiền phức về sau.

Những sai lầm hay gặp khi đọc ký hiệu ren

Lỗi phổ biến nhất là nhầm M với UNC hoặc BSP khi chỉ nhìn lướt. Chữ G rất dễ bị đọc thành chữ C, còn 1/4 có thể bị hiểu thành 1/2 nếu bản vẽ in mờ. Mẹo đội ngũ hay dùng là khoanh tròn ký hiệu bằng bút chì rồi đối chiếu lại với bảng tra trước khi gọi đặt hàng.

Lỗi thứ hai là bỏ qua cấp dung sai. Ren quá khít thì không siết lên được, còn ren quá lỏng thì bulong tự bung ra khi máy rung. Khi gia công lỗ tarô, cấp dung sai còn ảnh hưởng đến đường kính khoan mồi, nên đừng coi nhẹ phần này.

Lỗi thứ ba là đo sai đường kính. Dùng thước kẹp lệch khỏi vùng ren, hoặc đo nhầm đường kính chân ren thay vì đỉnh ren, đều cho kết quả sai. Nên đo ở vài vị trí khác nhau rồi lấy giá trị phù hợp nhất với bảng tra.

Liên hệ với quy trình thiết kế và gia công

Trong mô hình 3D, ren thường được vẽ đơn giản hoặc chỉ thể hiện bằng đường trụ, vì mô hình ren đầy đủ rất nặng và làm chậm máy tính. Bản vẽ 2D mới là nơi ký hiệu ren được thể hiện trọn vẹn, nên khi xuất bản vẽ, bạn cần rà lại từng ký hiệu một.

Khi đưa sang gia công CNC, bước ren phải được khai báo chính xác trong chương trình. Sai một chữ số có thể làm hỏng cả mẻ chi tiết. Nếu đang làm việc với bản vẽ trong SolidWorks, bạn có thể tham khảo thêm cách trình bày và xuất bản vẽ trong solidworks drawing để ký hiệu ren hiển thị rõ khi in ra giấy.

Ngoài ra, khi cần kiểm tra nhanh một thông số ren hoặc đối chiếu chuẩn kích thước trong lúc làm việc, bạn có thể dùng thêm các công cụ tra cứu trực tuyến. Tụi mình thường dùng monapay.vn để tra cứu và xử lý một số thông tin liên quan trong công việc hằng ngày.

Câu hỏi thường gặp

M10x1.5 có nghĩa là gì?

Đây là ren hệ mét với đường kính danh nghĩa 10 mm và bước ren 1,5 mm. Chữ M báo hiệu hệ mét, còn số sau chữ x là khoảng cách giữa hai đỉnh ren liền nhau.

Làm sao phân biệt ren hệ mét và hệ inch trên bản vẽ?

Ren mét luôn bắt đầu bằng chữ M và ghi kích thước bằng milimét. Ren inch thường ghi dưới dạng phân số như 1/4, hoặc đi kèm các ký hiệu UNC, UNF, BSP, NPT. Nếu chưa chắc, hãy hỏi lại người vẽ thay vì đoán.

Ren G1/2 có phải ren côn không?

Không. G là ren ống hình trụ theo chuẩn BSP, còn ren côn là NPT. Đây là lỗi rất hay gặp, nên hãy nhớ G là ren trụ, NPT là ren côn.

Ký hiệu 6H và 6g khác nhau thế nào?

Cả hai cùng cấp chính xác 6, nhưng H dùng cho ren trong còn g dùng cho ren ngoài. Hai ren cùng cấp này được thiết kế để lắp khít với nhau ở mức phù hợp.

Dùng dụng cụ gì để đo đúng bước ren?

Thước đo bước ren là cách nhanh và chính xác nhất, mỗi lá thước tương ứng với một bước. Nếu không có, bạn có thể đo khoảng cách của nhiều ren liền nhau bằng thước kẹp rồi chia cho số ren đếm được. Nên đo ở nhiều vị trí để tránh sai số do bulong đã mòn.